Monday, August 4, 2014

Translation: Qudaiberdiev, "The Origins of the Qazaqs" (excerpts)

This is a translation of a longer work by Qudaiberdiev called "Genealogy of the Turks, Qazaqs, Khans." In one section, Qudaiberdiev discusses the origins of the Qazaqs (Kazakhs) and gives a brief history. In this history he includes a discussion of the Bare Footed Flight. This is significant as being the oldest mention that I can find of the phrase "Bare Footed Flight." I assume the phrase was unfamiliar to some of the people in Qudaiberdiev's Kazakh-speaking audience because he explains the significance of the phrase after its introduction.

Some preliminary notes:
  1. Qudaiberdiev seems to suggest that the song connected with the Bare Footed Flight predated the events in question. There is other evidence for the veracity of that statement (another post which will focus on this song, most popularly known by the title Елiм-ай)
  2. Qudaiberdiev explains the event and its consequences under a subheading "The Origins of the Qazaqs," yet the Bare Footed Flight in his narrative affected the three Qazaq Hordes, Bashkirs, and Qypshaqs (Kipchaks).
  3. In this passage he seems to utilize the account in Levshin, though he directly cites only Nikolai Aristov. The identity of this work is not given (or I've missed it).
  4. Even at this early stage, the primary consequence of the Bare Footed Flight is an increased pressure which 'drives' the Qazaqs into an alliance with Russia.

First the English translation and then the Cyrillic Kazakh version of the Arabic-script Kazakh original (dated 1911). This is a translation in progress -- there were several "best guesses" which will likely be edited.

Genealogy of the Turks, Qazaqs, and Khans

[...]

The Origins of the Qazaqs

[...]
Around the 1690s, Wise Tauke died and his son Bolat took his place as Khan. When he came to power, the former lands of the Qazaqs remained in the hands of the Qalmaq. For that reason there were fights. Finally in 1723 the Qazaqs and Qalmaqs went to war. The Qalmaq leader Tsevan Rabdan destroyed most of the Qazaqs and chased after the survivors. Then the Qazaqs, starving and naked, their feet run ragged, reached the shores of a lake where they laid themselves down exhausted. Then an elder said, "Children, just as we don't forget man's good deeds, so we must not forget the bad deeds that we saw. Let us name this suffering we saw "dragged barefoot, lying exhausted at Alqa Lake." The meaning of this was "running until our feet turned white, until we lie exhausted by the lake." This was the ancient Qazaq song they sang during this flight:

Coming over the Black Mountains
with the travelers comes a lonely camel.
It is hard to be parted from one's family,
tears dripping from dark eyes.
What kind of time is this? A crushing time,
a time when all happiness and wealth is lost.
The traces of our flight throws up a cloud of dust,
greater than a blizzard in winter time.
What kind of time is? A time of chaos,
a time of panic and destruction.
Leaving behind one's family and home
causes a flood of tears to flow.

As they crossed the pass over the Black Mountains [the Karatau Range], a single baby camel came after losing its mother, bitterly weeping and roaring. Sobs from the Qalmaq murder of its family and loved ones, the camel wailed from yearning its mother. The men [batyrs] on guard during this migration, which was a massacre from start to stop, saw this scene [the orphan camel] and sang this song.

[...]

During the aforementioned Bare Footed Flight the Senior Horde moved en masse to the area around Bukhara and Tashkent and stayed there. The Middle Horde went to the Esil, Nur, and Sarysu Rivers. The Qypshaqs went from the other side of the Aral Sea to the Caspian Sea.  At that time a son of Wise Tauke Khan, Abilqayyr the Elder, was khan.  In the Middle Horde, a son of Bolat Khan named Sameke was Khan.  In the Senior Horde, there was a child named Abulmuhamed of the line of Bolat Khan. Qazaqs call him Abilmambet. In the words of [Nikolai] Aristov, "during that retreat the Qanly and Dulat tribes of the Senior Horde were taken by [NB: under the control of] the Qalmaq." The majority of the Qalmaqs fell on our Middle Horde. The three parts of the Qazaqs agreed with one another that "if our day comes, after recovering we'll gather and take back the pastures of our fathers." To overturn the Qalmaq violence, they moved closer to the Russians and in 1731 they escaped the Qalmaqs to enter the protection of the Russians. After this, Abulmuhamed of the Senior Horde informed all of the Qazaqs to gather for war against the Qalmaqs. It was in that time that our Abylai Khan came to the Senior Horde, the story of which is this...

Tynyshpaev's rendition of the same poem, published in 1927


Түрiк, Қырғыз-қазақ һәм хандар шежiресi

[...]

Қазақтың Қайдан Шыққаны

[...]
1690 жылдардың шамасында Әз Тәуке өлiп, орнына баласы Болат хан болды. Ол келгенде қазақтың бұрынғы орнына қалмақ иеленiп қалған екен. Сол тақырыпты жанжал-төбелес болып, ақырында 1723 жылы қазақ, калмақ болып жиылып соғысқанда, қалмақтың бастығы Цеван Рабдан қазақтың көбiн қырып, қалғанын қуып жiберген. Сонда қазақтар аш-жалаңаш, жаяу шұбап бiр көлдiң басына келiп, көлдi айнала сұлап жатыпты. Сонда бiр ақсақал кiсi айтыпты: "Балалар, адам бастан кешкен жақсылықты қандай ұмытпаса, жаманшылық көргенiн де сондай ұмытпау керек, бiздiң бұл көрген бейнетiмiздiң аты "Aқтабан шұбырынды, алқакөл сұлама болсын", - дейдi, мағынасы - "табанымыз ағаршанша жаяу жүрiп, көлдi айналып жатқан күн" дегенi және жолда айтылған қазақтың ескi өлеңi мынау:

Қаратаудың басынан көш келедi,
Көшкен сайын бiр тайлақ бос келедi.
Қарындастан айрылған қиын екен,
Қара көзден мөлдiреп жас келедi.
Мына заман қай заман, қысқан заман,
Басымыздан бақ-дәулет ұшқан заман.
Шұбырғанда iзiңнен шаң борайды,
Қаңтардағы қар жауған қыстан жаман.
Мына заман қай заман, бағы заман,
Баяғыдай болар ма тағы заман.
Қарындас пен қара орын қалғаннан соң,
Көздiң жасын көл қылып ағызамын

Aуып көшкенде Қаратаудан көш асқанда, енесiн ертiп алған бiр тайлақ көштi жанап боздайды. Қарындасын, жақынын қалмақтар өлтiрген жылаулар, оны жоқтап ол да зарлайды, көштiң алды-артын шалып жүрген батырлар қарауылда отырып оны көрiп айтқан өлеңдерi едi.

[...]

Осы Aқтабан шұбырынды болып ауғанда Ұлы жүз Бұхара, Ташкент маңына жақын қалып, Орта жүз Есiл, Нұра, Сарысуға барды. Қыпшақтар онан ары Aрал көлi менен Aқ теңiзге барып, башқұрттар менен Кiшi жүз алшын онан күнбатыс һәм сол тұсқа барды. Сонда Кiшi жүздiң ханы Әз Тәукенiң бiр баласы Қарт Әбiлқайыр деген хан едi. Орта жүзде Болат ханның бiр баласы Сәмеке хан едi. Ұлы жүздегi үлкен хан бәрiнiң үстiнен қарайтұғын Болат ханның Әбулмұхамет деген баласы едi. Оны бiздiң қазақ Әбiлмәмбет дейдi. Aристов сөзiнде "сол ауғанда Ұлы жүздiң қанлы, дулат деген таптары қалмаққа қарап қалды" дейдi. Қалмақпенен көбiнесе ұрысқан бiздiң Орта жүз едi. Қазақтар үш бөлiнерде "күнiмiз туса, тыныққан соң жиылып, қалмақтан ата қонысымызды алалық" деп уағдаласып тарады. Қалмақтың осы зорлығынан ауып iшкерi орысқа жақын барғандар 1731 жылдарда қалмақтан құтылуға орысқа қарамақ болды. Мұнан кейiн Ұлы жүздегi Әбумұхамет хан тамам қазаққа хабар айтып жиылып, қалмақпен ұрыспақ болды. Сол кезде өзiмiздiң Aбылай хан жас бала күнiнде Ұлы жүзге келген кезi едi, оның мәнiсi мынау...